DiversaMente › Blog › Hyperfocus bij ADHD of autisme
ADHD en autismeHyperfocus: bij ADHD de uitzondering, bij autisme de regel
Je gaat ergens in op en de wereld verdwijnt. Eten, slapen, afspraken: weg. Hyperfocus komt voor bij ADHD en bij autisme, maar het is niet hetzelfde. Het Autisme Expertise Centrum beschrijft precies waar het verschil zit. En Annelies Spek laat zien waarom het bij vrouwen zo makkelijk over het hoofd wordt gezien.
Hyperfocus klinkt als een superkracht en voelt soms ook zo: eindelijk lukt het om je ergens helemaal op te richten. Maar wie ADHD of autisme heeft, kent ook de keerzijde. De whitepaper van het Autisme Expertise Centrum over autisme en ADHD legt uit dat hyperfocus bij die twee heel verschillend werkt. Het verschil zit in de vraag of die scherpe aandacht de uitzondering is, of de regel.
Hyperfocus bij ADHD: eindelijk kunnen concentreren
Mensen met ADHD kunnen volgens de whitepaper een hyperfocus ervaren op twee momenten: bij een onderwerp dat hen echt boeit, en als iets op het laatste moment moet, zoals leren voor een tentamen. Die focus voelt prettig, omdat concentreren dan eindelijk lukt. Op andere momenten lukt het niet. Het contrast tussen niet kunnen concentreren en de hyperfocus is dus groot, en een middenweg ontbreekt vaak.
Lang duurt het bij ADHD meestal niet. Vaak stopt iemand al voordat iets af is, omdat het volgende alweer lonkt. Zodra iets niet meer zo leuk is, verslapt de aandacht, en zo blijven veel dingen half liggen.
De afwisseling van hyperfocus en afgeleid zijn maakt tijd inschatten lastig, schrijft de whitepaper. Het lijkt bij ADHD soms alsof er alleen "nu" en "niet nu" bestaat. Plannen voor iets dat "niet nu" is, wordt daardoor moeilijk, en vaak komt iemand pas op gang als er druk op staat.
Focus bij autisme: stabiel, gedetailleerd en gericht op afmaken
Bij autisme zien de auteurs dat contrast niet. De aandacht is bij autisme vaak constant, krachtig en op details gericht, tenzij iemand overbelast is. Dingen op het laatste moment doen past juist niet bij hen. Ze blijven lang op iets gefixeerd en willen het afmaken en compleet krijgen.
De whitepaper noemt de hyperfocus bij autisme, ook wel persevereren of fixeren, daarom de basis. Er is altijd oog voor detail en iemand verliest zich makkelijk in iets. Halverwege overstappen op iets anders gebeurt niet snel. Als afmaken toch niet lukt, komt dat doordat het overzicht zoek is of doordat iemand verdwaalt in de details. Verveling is volgens de whitepaper niet de reden. Wat er wel lastig is, volgens de whitepaper over hoogbegaafdheid: schakelen tussen de eigen gefixeerde interesse en wat de omgeving nodig heeft.
Zo zie je het verschil
De whitepaper geeft diagnostici twee vragen mee, en die kun je jezelf ook stellen.
| Past bij ADHD | Past bij autisme | |
|---|---|---|
| Is de sterke focus de uitzondering of de regel? | De uitzondering: alleen bij iets leuks, of vlak voor een deadline | De regel: altijd oog voor detail, altijd snel ergens in verdwijnen |
| Hoe voelt de focus? | Onrustig, gehaast en kort | Rustig, langdurig en gericht op afronden |
| Waarom stopt het? | Omdat het niet leuk meer is, of omdat het volgende lonkt | Omdat het overzicht zoek is, niet uit verveling |
| Waarom eet of slaap je te laat? | Slecht tijdsbesef en een verlaat slaap-waakritme (vier op de vijf mensen met ADHD) | Gefixeerd op het onderwerp |
Samengevat uit de whitepaper autisme en/of AD(H)D van het Autisme Expertise Centrum, p. 4 en 6.
Waarom het bij vrouwen niet opvalt
Bij een gefixeerde interesse denken veel mensen aan treinen of de Tweede Wereldoorlog, schrijft Annelies Spek. Iemand die er alle feiten van kent. Bij vrouwen met autisme gaat het vaak om heel andere thema's: dieren, kleding, lezen. Haar voorbeeld is een meisje dat helemaal opgaat in paarden. Haar omgeving denkt dan niet zo snel aan autisme, terwijl ze er net zo intens in opgaat als een jongen met autisme in zijn onderwerp.
Spek en Goosen constateerden dat in 2013 al: vrouwen met autisme hebben interesses die minder excentriek en vreemd overkomen dan die van mannen, maar hoe intens ze ermee bezig zijn en hoeveel het hen belemmert, is niet anders. Ook hun verzamelingen zijn "gewoner": beeldjes, knuffels, niet de treinen die zo kenmerkend heten.
Het overmatige zit hem er vooral in dat men hierdoor afspraken vergeet, te laat naar bed gaat, zichzelf niet goed verzorgt of te weinig aandacht/tijd besteedt aan het gezin, werk en school.
Let dus niet op het onderwerp, maar op wat het met de rest van je leven doet. Meer over de kenmerken van autisme bij vrouwen lees je in dit artikel.
En bij hoogbegaafdheid?
Ook hoogbegaafde mensen kunnen zich enorm verdiepen en hebben vaak een grote feitenkennis. Toch is dat volgens de whitepaper over hoogbegaafdheid iets anders. Hun interesses komen voort uit leergierigheid en een behoefte aan nieuwe inzichten, niet uit een fascinatie of uit het zoeken van rust. Ze hebben vaak meerdere interesses tegelijk en wisselen daar flexibel tussen. Door hun verdieping gaan ze soms over hun eigen grens heen, en dan wordt het bijvoorbeeld te laat. Maar je verwacht niet dat ze de behoeften van anderen daardoor over het hoofd zien. Hoe je hoogbegaafdheid en autisme uit elkaar houdt, lees je in hoogbegaafd of autisme.
Verzamelen: impuls of systeem
Een verwant verschil zit in verzamelingen. Mensen met ADHD leggen die ook aan, maar volgens de whitepaper vaker vanuit een impuls, en ze geven vooral meer chaos. Het gaat dan ook over moeite met beslissen, prioriteiten stellen en dingen wegdoen, en vaak om tijdelijke interesses die niet worden afgerond. Bij autisme gaat het doorgaans om gestructureerde, gefocuste en langdurige verzamelingen.
Begint vaker in een opwelling en geeft meer chaos. Vaak tijdelijk en niet afgemaakt, en moeilijk weg te doen.
Gestructureerd, gefocust en langdurig. Bij vrouwen vaak om gewone dingen, zoals beeldjes of knuffels.
Wat je hiermee kunt
Het gaat er niet om hyperfocus weg te krijgen, maar om te begrijpen hoe die bij jou werkt. Bij ADHD is het de uitzondering, bij autisme de regel. En wat bij autisme volgens de whitepaper over hoogbegaafdheid vaak lastig is, is schakelen tussen de eigen interesse en wat de omgeving nodig heeft.
Heb je beide, dan lees je in het artikel over autisme en ADHD tegelijk hoe die twee elkaar in de weg kunnen zitten. En herken je dat je door je focus je gezin, je werk of jezelf tekortdoet, dan is dat precies het soort vastlopen waar DiversaMente bij begeleidt.
Vragen over hyperfocus
Is hyperfocus een kenmerk van ADHD of van autisme?
Van allebei, maar anders. Volgens het Autisme Expertise Centrum treedt hyperfocus bij ADHD alleen op als iets urgent, heel interessant of leuk is. Bij autisme is een sterke, gedetailleerde focus juist de basis, behalve bij overbelasting. De whitepaper noemt het bij autisme ook persevereren of fixeren.
Hoe herken je het verschil?
Met twee vragen uit de whitepaper. Is de sterke focus de uitzondering of de regel? En is de focus rustig, langdurig en gericht op afronden, of onrustig, gehaast en kort? Het eerste past bij autisme, het tweede bij ADHD.
Waarom eet of slaap je te laat door hyperfocus?
Bij autisme komt dat doordat je gefixeerd bent op je onderwerp. Bij ADHD niet: daar komt het volgens de whitepaper door moeite met tijdsbesef en door een verlaat slaap-waakritme, dat volgens de whitepaper bij vier op de vijf mensen met ADHD speelt.
Waarom wordt een sterke interesse bij vrouwen niet als autisme herkend?
Omdat het onderwerp gewoon is, schrijft Annelies Spek. Bij vrouwen gaat het vaak om dieren, kleding of lezen. Bij een meisje dat helemaal opgaat in paarden denkt niemand aan autisme, terwijl de intensiteit vergelijkbaar is met die van jongens met autisme.
Loop je vast op je eigen focus?
Bijvoorbeeld omdat je in werk of hobby alles vergeet, en er daarna niets overblijft voor de rest. DiversaMente begeleidt vrouwen met (een vermoeden van) ADHD of autisme die vastlopen in hun werk, thuis of allebei. Kortdurend, wandelend in Haarlem, de duinen of aan het strand.
Plan een gratis kennismaking van 20 minuten, online. Geen wachtlijst, geen verwijzing nodig.
Maan rondde in 2016 haar master Klinische Psychologie af aan de Universiteit van Amsterdam en werkte daarna tien jaar met uiteenlopende psychische klachten, het grootste deel binnen grootschalige ggz-instellingen. Ze is geschoold in cognitieve gedragstherapie, ACT, mindfulness, EMDR en oplossingsgerichte psychotherapie, en heeft zich de laatste jaren toegelegd op het neurodivergente brein. Met DiversaMente begeleidt ze vrouwen met ADHD of autisme, wandelend in Haarlem, de duinen en aan het strand.
Waar dit artikel op is gebaseerd
De inzichten in dit artikel komen uit klinisch onderzoek, in het bijzonder het werk van klinisch psycholoog Annelies Spek (hoofd van het Autisme Expertise Centrum) en psychiater Sandra Kooij (hoofd van het specialisme ADHD bij volwassenen en medeoprichter van het H3-netwerk). Ze zijn hier in eigen woorden samengevat. De volledige publicaties:
- Autisme Expertise Centrum (z.j.). Whitepaper autisme en/of AD(H)D. Serie 'whitepapers autisme'. Eemnes: Autisme Expertise Centrum. Met medewerking van Annelies Spek, Michelle Kiep, Yuki Curiël, Nina dos Santos en Carlijn Peters (AEC), Sandra Kooij en Dora Wynchank (PsyQ) en Fleur Schoondermark (ADHD Centraal). Het document zelf is niet gedateerd; het pdf-bestand draagt de datum 16 september 2024.
https://www.anneliesspek.nl/wp-content/uploads/2024/09/Whitepaper-ASS-en-of-ADHD_16-9-24.pdf - Autisme Expertise Centrum (z.j.). Whitepaper ASS en/of hoogbegaafdheid. Serie 'whitepapers ASS'. Eemnes: Autisme Expertise Centrum. Samenwerking tussen het Autisme Expertise Centrum (Annelies Spek, Michelle Kiep, Nina Dos Santos), GGZ Noord-Holland Noord (Lisa Snip, Meike Dirks), IQ Wise (Esther Roelfsema) en PPF Centrum voor Hoog OntwikkelingsPotentieel (Mia Frumau). Het document zelf is niet gedateerd; het pdf-bestand draagt de datum 16 september 2024.
https://www.anneliesspek.nl/wp-content/uploads/2024/09/ASS-en-of-hoogbegaafdheid_16-9-24.pdf - Spek, A.A. (2018). Diagnostiek van autismespectrumstoornissen bij vrouwen. PsyXpert, maart 2018, nummer 1, p. 23-29.
https://www.anneliesspek.nl/wp-content/uploads/2018/03/diagnostiek-bij-vrouwen_psyxpert_kl.pdf - Spek, A. & Goosen, A. (2013). Autismespectrumstoornissen bij meisjes en vrouwen. Wetenschappelijk Tijdschrift Autisme, nummer 2, juni 2013, p. 62-67 (rubriek 'Een eerste verkenning').
https://www.anneliesspek.nl/wp-content/uploads/2018/03/WTA-ASS-bij-meisjes-en-vrouwen-1.pdf