Hoogbegaafd of autisme? Zo zie je het verschil

Hoogbegaafdheid en autisme kunnen van buiten sterk op elkaar lijken. Toch is het onderscheid belangrijk, want de zorg of begeleiding die past, verschilt. Het Autisme Expertise Centrum, GGZ Noord-Holland Noord, IQ Wise en het PPF Centrum voor Hoog OntwikkelingsPotentieel schreven er samen een whitepaper over. Die loopt de kenmerken van autisme een voor een langs en legt uit wat je daarvan wel en niet ziet bij hoogbegaafde mensen. Hieronder de kern, vertaald naar hoe je het zelf kunt herkennen.

Smalltalk: saai of moeilijk?

Met smalltalk hebben hoogbegaafde mensen vaak weinig. Maar niet omdat ze het niet kunnen: ze vinden zulke gesprekken saai en traag, omdat de diepgang ontbreekt. Dat is volgens de whitepaper iets anders dan het gebrek aan gespreksvaardigheid dat bij autisme hoort. Beeldspraak en metaforen, waar iemand met autisme soms moeite mee heeft, gaan hoogbegaafde mensen vaak juist goed af.

Ook precies zijn in denken en praten hoort bij hoogbegaafdheid. Hoogbegaafde mensen kunnen heel precies zijn in denken en praten, omdat wat ze zeggen moet kloppen. Maar ze passen zich in een gesprek aan, en ze merken het als de ander afhaakt. Bij autisme lukt dat vaak niet.

Aanvoelen: de plank misslaan of juist te veel meevoelen

Hoogbegaafde mensen kunnen in contact veel analyseren, net als mensen met autisme. Het verschil zit in de uitkomst. Bij troosten bijvoorbeeld slaan hoogbegaafde mensen de plank niet snel mis: ze voelen goed aan wat de ander nodig heeft. De valkuil ligt volgens de whitepaper aan de andere kant, namelijk dat ze zich te veel richten op hoe de ander zich voelt. Bij autisme lukt het invoelen in de basis niet, en maakt analyseren dat onvoldoende goed.

Oogcontact en je laten lezen

Hoogbegaafde mensen kunnen oogcontact in het begin wat vermijden, omdat ze te veel zien en voelen in het contact en dat kan overweldigen. Gaandeweg het gesprek, of bij een volgende afspraak, wordt het oogcontact goed en betekenisvol. De whitepaper noemt dat contactgroei, en juist die groei verwacht je bij autisme niet.

Signalen van anderen lezen hoogbegaafde mensen goed, ook wat tussen de regels staat. Ze zijn er vaak extra gevoelig voor en hechten aan openheid. Klopt er iets niet, dan zien ze dat snel en vragen ze ernaar. Niet omdat ze het niet begrijpen, maar omdat ze precies willen weten hoe het zit.

• Hoogbegaafd: soms zelf niet goed leesbaar, maar dat is een masker na ervaringen van onbegrip en afwijzing. In een veilige situatie ben je gewoon, of juist extra, leesbaar.
• Wijst op autisme, ook bij hoogbegaafdheid: in de basis weinig gezichtsexpressie, en dat blijft ook als het contact veilig is. Gebaren en mimiek kunnen gekunsteld of beperkt overkomen.
• De combinatie: afwijkend oogcontact dat ook blijft als het contact veilig voelt, en moeite om verbale en non-verbale signalen te combineren, zoals iemand die lachend iets onaardigs zegt.

Je anders voelen, en wat er daarna gebeurt

Hoogbegaafde mensen voelen zich vaak anders, door hun eigenzinnigheid of omdat ze andere interesses hebben. Vooral als kind vinden ze daardoor weinig aansluiting, en dat kan hun zelfbeeld aantasten. In die jaren hebben ze vaak nog weinig andere hoogbegaafden ontmoet.

Wat daarna gebeurt, is het verschil. Vaak pas tijdens of na het vervolgonderwijs lukt het hoogbegaafde mensen prima om wederkerige relaties op te bouwen, en daar genieten ze van. Zulke contacten ontspannen en vragen weinig energie. Bij autisme verwacht de whitepaper juist dat veel sociale gelegenheden energie kosten en soms worden gemeden.

Verandering en routines

Hoogbegaafde mensen denken ver vooruit en zien snel wat er mis kan gaan. Dat kan lijken op moeite met verandering, maar hangt volgens de whitepaper samen met angst voor wat er kan misgaan, en met piekeren daarover. Ze blokkeren niet snel, zoals bij autisme vaker gebeurt, maar kunnen wel emotioneel reageren.

Regels en tradities stellen ze graag ter discussie, omdat ze autonoom denken en een hoge moraal hebben. Bij goede argumenten veranderen ze makkelijk van standpunt, wat bij autisme doorgaans meer moeite kost. Met praktische veranderingen, zoals onverwacht bezoek of een gewijzigde planning, hebben ze geen moeite. Wel met veranderingen die ze zinloos of inefficiënt vinden. Vaste rituelen "omdat het altijd zo gaat" verwacht je bij hoogbegaafdheid niet.

Prikkels: allebei gevoelig, maar anders

Hier lijken de twee sterk op elkaar, en toch zit er een scherp verschil in. Net als bij autisme komen prikkels van buiten bij hoogbegaafde mensen vaak hard binnen. Hun zintuigen staan scherp afgesteld, er komt veel binnen, en dat kan vermoeiend zijn. Maar daarna gaan de wegen uiteen.

Heb je beide, dan pakt dat dubbel uit: honger naar cognitieve prikkels en uitdaging, en tegelijk een hoge gevoeligheid voor prikkels. Dat geeft volgens de whitepaper een verhoogd risico op overbelasting, zeker als je signalen van je eigen lichaam slecht voelt en daardoor makkelijk over je grenzen gaat. Meer over dat laatste in prikkels en lichaamssignalen bij autisme.

Emoties onder woorden brengen

Emoties uit elkaar houden en benoemen is soms lastig voor hoogbegaafde mensen, en dat hebben ze gemeen met mensen met autisme. De reden verschilt. Bij hoogbegaafdheid komt het door een veelheid en gelaagdheid aan intense emoties, en door angst om het niet precies te kunnen zeggen of niet begrepen te worden. Bij autisme hangt het volgens de whitepaper vooral samen met alexithymie: moeite om eigen emoties te voelen, te onderscheiden en te verwoorden. Wat dat precies is, lees je in het artikel over alexithymie bij autisme.

Als het allebei speelt

De whitepaper zet per kenmerk op een rij wat niet bij hoogbegaafdheid alleen past, en dus op de combinatie met autisme wijst. Herken je meerdere van deze punten, dan is het de moeite waard om ook naar autisme te laten kijken.

• Je bent tijdens gesprekken hard aan het werk, omdat heen-en-weer praten niet vanzelf gaat.
• Anderen aanvoelen of troosten lukt niet goed, en analyseren maakt dat onvoldoende goed.
• Je neemt taal letterlijk en leest niet goed tussen de regels door. Sarcasme en ironie zijn soms lastig.
• Ook met andere hoogbegaafde mensen lukt het niet om een wederkerige vriendschap op te bouwen. Daaronder zit vooral het niet weten hoe.
• Veranderingen zijn in de basis moeilijk en hebben, nu of vroeger, op meerdere terreinen van je leven tot problemen geleid.
• Ook bij gewone dingen raak je gefixeerd: een nieuwe telefoon kopen, het huishouden.

Wat het betekent voor hulp

De whitepaper beschrijft ook hoe het contact met een hulpverlener verschilt. Een hoogbegaafde cliënt zoekt iemand met veel kennis die daar niet mee te koop loopt, die ook op gevoel contact maakt en die het gesprek als gelijke voert. In dat contact voel je een sterk beroep op echtheid en oprechte belangstelling. Bij autisme gaat het vooral om duidelijkheid: consequent zijn en je aan afspraken houden. Het tempo gaat bij hoogbegaafdheid omhoog, met ruimte voor associëren; bij autisme gaat het omlaag, met nadruk op helderheid.

Eén ding beschrijven de auteurs bij beide groepen: een zelfbeeld dat vaak negatief is geworden door afkeuring en onbegrip van anderen. Bij hoogbegaafdheid als reactie op iemands intensiteit, gevoeligheid, snelheid en diepgang. Bij autisme hangt die afkeuring doorgaans samen met moeite met afstemmen en weinig flexibiliteit. Wie zich hierin herkent, en vastloopt in werk of thuis, kan bij DiversaMente terecht zonder diagnose en zonder verwijzing.