AuDHD: als autisme en ADHD samen in één hoofd zitten

AuDHD is de populaire naam voor wat de vakliteratuur het combinatiebeeld noemt: autisme en ADHD samen. Wie autisme en ADHD allebei heeft, herkent zich vaak maar half in de beschrijvingen van elk apart. Het Autisme Expertise Centrum, waar klinisch psycholoog Annelies Spek aan verbonden is, schreef samen met specialisten van PsyQ en ADHD Centraal een whitepaper over precies die combinatie. Dit artikel legt uit wat daarin staat, en wat dat voor jou kan betekenen.

Hoe vaak autisme en ADHD samengaan

De combinatie is geen zeldzaamheid. De whitepaper haalt een meta-analyse uit The Lancet aan, van Lai en collega's uit 2019: naar schatting heeft 28% van de mensen met autisme ook ADHD, en in klinische groepen ligt dat nog hoger. Andersom geldt het ook. Van de kinderen en jongeren met ADHD voldoet 21% ook aan de criteria van autisme, volgens een meta-analyse van Hollingdale en collega's uit 2020.

Spek en Goosen schreven al in 2013 dat ADHD regelmatig voorkomt bij vrouwen met autisme, en dat een diagnosticus daar bewust naar moet kijken.

Twee breinen die elkaar tegenspreken

De whitepaper noemt het dubbele ontwikkelingsproblematiek. Door de ADHD ben je snel afgeleid, onrustig en impulsief. Door het autisme ben je tegelijk weinig flexibel en gevoelig voor prikkels. Je zoekt nieuwe prikkels op, en raakt er ook snel door overprikkeld.

Wie de losse beschrijvingen van de whitepaper naast elkaar legt, ziet waar dat wringt. Bij ADHD is verandering vaak juist welkom, omdat het leven snel saai wordt. Bij autisme zijn rituelen een manier om voorspelbaarheid te maken in een wereld die onvoorspelbaar voelt. Bij ADHD zoek je vaak juist prikkels op (bij ADD verwacht de whitepaper dat minder). Bij autisme heb je vooral rust nodig. Heb je beide, dan zitten die behoeften tegelijk in jou.

Kolom 1 en 2 samengevat uit de whitepaper (p. 4-6); kolom 3 is hoe die twee volgens de whitepaper samen uitpakken (p. 9).

Waarom de combinatie zo zwaar kan zijn

Wie beide heeft, loopt volgens de whitepaper in het gewone leven vaak flink vast. De auteurs zetten op een rij waar dat in zit.

• Meer angst en somberheid. In onderzoek bij kinderen hadden kinderen met beide vier keer zoveel last van angst als kinderen met alleen autisme, en drie keer zoveel last van somberheid.
• Emoties die alle kanten op schieten. Er zijn vaker forse problemen met het reguleren van emoties. Ook suïcidaliteit komt vaker voor.
• Vaker nare ervaringen. Traumatische ervaringen komen relatief vaak voor. De auteurs vermoeden een samenloop: impulsief zijn en prikkels zoeken door de ADHD, en door het autisme moeilijk aanvoelen wie te vertrouwen is.
• Minder ruimte om te camoufleren. Wie beide heeft, kan zijn beperkingen minder goed verbergen. Sociaal en in de communicatie geeft dat daardoor meer problemen.
• Plannen en flexibel zijn, allebei lastig. Het autisme beperkt de flexibiliteit, de ADHD maakt plannen en initiatief nemen moeilijk. Een opleiding afmaken en werk vinden en houden wordt daardoor extra zwaar.

Denk je aan zelfdoding? Bel dan 113 Zelfmoordpreventie via 0800-0113, of bij een noodsituatie 112. DiversaMente is er niet voor crisissituaties.

De verwarring met borderline, vooral bij vrouwen

Hier zit een risico dat de whitepaper met nadruk noemt. Omdat de combinatie vaak veel en forse problemen geeft op meerdere terreinen van het leven, denken hulpverleners regelmatig ten onrechte aan een persoonlijkheidsstoornis, met name borderline. Dat overkomt vooral vrouwen. En dat is niet zonder gevolgen: de behandeling van autisme met ADHD verschilt aanzienlijk van die van een persoonlijkheidsstoornis.

Of is het overbelasting?

Niet iedereen bij wie beide beelden lijken te kloppen, heeft ook beide. De whitepaper waarschuwt dat iemand met autisme die overbelast is, een beeld kan laten zien dat op ADHD lijkt. Het omgekeerde geldt ook: overbelasting bij ADHD kan op autisme lijken, omdat sociaal contact en veranderingen dan snel te veel zijn. Een goede diagnosticus kijkt daarom naar een periode waarin je niet, of maar een beetje, overbelast was.

Wil je weten waar de twee wel echt in verschillen? Lees dan het verschil tussen ADHD en autisme, of het artikel over hyperfocus, een kenmerk dat bij allebei voorkomt maar heel anders werkt.

Je gevoel als kompas, of juist niet

Ook bij emoties beschrijft de whitepaper twee verschillende mechanismen. Ongeveer een op de twee mensen met autisme heeft alexithymie: emoties voelen, uit elkaar houden en benoemen gaat van nature moeizaam. Bij ADHD is de aandacht en het geduld er vaak niet om een emotie goed te voelen en erop te sturen. Het gevolg dat de auteurs beschrijven: je mist een intern gevoelskompas en vaart meestal op wat anderen denken en vinden.

Wat alexithymie precies is en hoe het werkt, lees je in het artikel over alexithymie bij autisme.

Wat je hiermee kunt

Een whitepaper geeft geen diagnose, en dit artikel ook niet. Wat het wel geeft is taal voor iets wat je misschien al jaren voelt: dat je niet in één hokje past, en dat dat geen gebrek aan inzet is. Twee dingen uit de whitepaper zijn daarbij het onthouden waard.

1. Kijk naar de periode zonder overbelasting

   Wat je nu laat zien, kan vertekend zijn door stress. De vraag is hoe je functioneert als je niet overbelast bent. Dat is waar een diagnosticus naar kijkt, en het is ook een eerlijke vraag aan jezelf.

2. Vraag door op het waarom

   De whitepaper zegt het steeds: vraag naar voorbeelden en vraag daarop door. Twee mensen die allebei te veel praten of afspraken vergeten, kunnen dat om heel verschillende redenen doen. Het waarom bepaalt wat helpt.

Wil je een diagnose, dan verloopt dat via de reguliere zorg. Houd rekening met de wachttijden in de ggz. Wil je eerst gewoon praten met iemand die snapt hoe je brein werkt, dan kan dat zonder diagnose en zonder verwijzing bij DiversaMente.