Overprikkeld, en toch je eigen honger niet voelen

Prikkelgevoeligheid is een kenmerk van autisme waar veel vrouwen veel last van hebben, schrijven Spek en Goosen. En het heeft twee kanten. Niet alleen omdat prikkels zo hard binnenkomen, maar ook omdat signalen van binnen soms juist niet aankomen. Klinisch psycholoog Annelies Spek beschrijft beide kanten, met voorbeelden die je waarschijnlijk herkent.

Vrouwen hebben er meer last van dan mannen

In onderzoek bij volwassenen melden vrouwen met autisme duidelijk meer zintuiglijke gevoeligheid dan mannen met autisme, schrijven Spek en Goosen. Spek en Goosen noemen ook een studie onder 73 vrouwen met autisme: elke vrouw in dat onderzoek rapporteerde problemen met de verwerking van zintuiglijke prikkels. Dat sluit aan bij wat de auteurs in de praktijk zien: juist vrouwen worden sterk gehinderd door hun over- en ondergevoeligheid.

Sinds de DSM-5 is over- en ondergevoeligheid voor prikkels een officieel criterium voor autisme. Spek en Goosen noemen dat een verbetering, omdat het recht doet aan de hoge lijdensdruk die veel vrouwen op dit gebied ervaren.

Overgevoelig: als gewone dingen te veel zijn

Spek geeft twee voorbeelden uit het gewone leven. Sommige vrouwen met autisme verdragen de speelgeluiden van hun kinderen niet. Anderen raken overprikkeld door de snelle beeldwisselingen op tv. Zo'n verhoogde gevoeligheid kan je op allerlei terreinen van je leven belemmeren.

Hoe weet je of het bij jou "te veel" is? Spek raadt diagnostici aan om per zintuig na te gaan of er een verhoogde gevoeligheid is, en of die tot problemen leidt. Herken je een van deze drie?

• Je vermijdt situaties vanwege de prikkels.
• Je raakt overbelast.
• Anderen moeten te veel rekening met je houden om overbelasting te voorkomen.

Ondergevoelig: als het signaal niet komt

Minder bekend is de andere kant. Ondergevoeligheid betekent dat signalen van je eigen lichaam niet of te laat aankomen. Spek noemt als voorbeeld het niet voelen van honger, dorst of verzadiging. Daardoor kan iemand te veel of te weinig eten of drinken, met problematisch over- of ondergewicht als mogelijk gevolg. Haar tweede voorbeeld: pijn of ziekte niet opmerken. Dan zoek je niet of te laat hulp bij lichamelijke klachten.

De whitepaper van het Autisme Expertise Centrum over autisme en ADHD noemt nog meer signalen die mensen met autisme soms slecht aanvoelen: warmte en kou, bijvoorbeeld niet merken dat je onderkoeld raakt of dat eten nog te heet is, en bij sommigen de aandrang om naar het toilet te gaan.

Hoe het samen uitpakt: een casus van Spek

Spek opent haar artikel uit 2018 met een casus waarin over- en ondergevoeligheid allebei meespelen. Een vrouw van begin 40 meldt zich met somberheid en ondergewicht. Ze eet slecht en heeft veel spanningsklachten. Uit het onderzoek blijkt dat ze makkelijk overprikkeld raakt door geuren: na het koken is ze vaak al zo overprikkeld dat eten moeilijk wordt. Daarnaast voelt ze door haar ondergevoeligheid nauwelijks honger. Ook daardoor eet ze makkelijk te weinig. Er werd geen eetstoornis vastgesteld naast het autisme, omdat de eetproblemen vooral met het autisme samenhingen.

Het advies was praktisch, en dat is het onthouden waard.

1. In kaart brengen wat overprikkelt

   Waardoor raakt ze overprikkeld, en hoe herstelt ze daarvan? Het doel: minder overbelast raken.

2. De prikkel loskoppelen van het moment

   's Ochtends koken en 's avonds opwarmen, zodat ze de prikkels makkelijker verdraagt.

3. Een planning in plaats van een gevoel

   Als het hongergevoel niet komt, kan een eetschema helpen om toch genoeg binnen te krijgen.

Spek en Goosen zien eetproblemen bij vrouwen met autisme regelmatig. Die hangen volgens hen waarschijnlijk samen met moeite met veranderingen in het eetpatroon, met rituelen rond tijden en soorten eten, en met gevoeligheid voor smaak en textuur.

Ook bij ADHD, maar anders

Prikkels komen ook bij ADHD vaak hard binnen. De whitepaper van het Autisme Expertise Centrum noemt onderzoek waaruit blijkt dat ongeveer de helft overgevoelig is voor geluid en 70% voor licht. Toch verschilt de ervaring wezenlijk.

De vraag die de whitepaper meegeeft: heb je in de basis meer behoefte aan prikkels dan anderen, of juist minder? Meer over het onderscheid lees je in het verschil tussen ADHD en autisme.

En bij hoogbegaafdheid

Ook hoogbegaafde mensen zijn vaak overgevoelig voor prikkels van buiten, schrijft de whitepaper over hoogbegaafdheid. Het verschil zit in wat ze ermee kunnen. Ze herkennen, plaatsen en filteren prikkels goed, of leren dat makkelijk. Ze voelen overbelasting snel aankomen en weten wat helpt. Mensen met autisme hebben daar vaak weinig zicht op. Bij wie hoogbegaafd is én autisme heeft, kan ondergevoeligheid voor het eigen lichaam ervoor zorgen dat grenzen te laat worden gevoeld. Zie ook hoogbegaafd of autisme.

Wat je hiermee kunt

Het belangrijkste inzicht uit Speks werk is misschien wel dit: overprikkeling is geen aanstellerij, en niet voelen dat je honger hebt is geen luiheid. Beide vallen onder hetzelfde criterium van autisme. Wie dat weet, kan ermee werken: per zintuig kijken wat te veel is, en alert zijn op wat je van je lichaam niet voelt.

Thuis, met kinderen en een huishouden, stapelen prikkels zich op. Hoe dat bij vrouwen met autisme werkt, lees je in vastlopen in huishouden, gezin en werk. En wil je hulp bij het in kaart brengen van je eigen prikkels en herstel, dan kun je zonder diagnose terecht bij DiversaMente. Wandelend, buiten, weg van de prikkels van een spreekkamer.